โดย. กันต์นธีร์  ตาคำ นักโภชนาการCDT.  โรงพยาบาลมหาราชนครเชียงใหม่

ก่อนที่จะกล่าวถึงภาวะโภชนาการกับไขมันพอกตับ เรามาทำความเข้าใจกันก่อนนะว่า  ภาวะไขมันพอกตับคือและสาเหตุเกิดจากอะไร

ภาวะไขมันพอกตับคือภาวะที่มีการสะสมของไขมัน ซึ่งส่วนใหญ่อยู่ในรูปของไตรกลีเซอไรด์ (Triglyceride) ในเซลล์ตับ หรือก็คือการที่มีปริมาณน้ำตาลส่วนเกินที่เกิดจากการรับประทานอาหารำพวกข้าว แป้ง น้ำตาลมากเกินความต้องการ จนตับนำเอาน้ำตาลส่วนเกินที่เหลือจากการให้เป็นพลังงานประจำวันไปสร้างเป็นไขมัน  (Lipogenesis) เก็บสะสมในตับของเรา เมื่อไขมันไปพอกตับมากและเป็นเวลานาน ก็ทำให้ตับอักเสบหรือเซลล์ตับตาย จนนำไปสู่การเกิดพังผืดที่ตับจนกลายเป็นโรคตับแข็งและเสี่ยงต่อมะเร็งตับ

ภาวะไขมันพอกตับเกิดได้ทั้งกับคนที่ดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เป็นประจำและไม่ได้ดื่มแอลกอฮอล์ แต่มีความผิดปกติในระบบเผาผลาญพลังงานที่ไม่ดีจากภาวะดื้ออินซูลิน (Insulin) ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่ทำหน้าที่ในการควบคุมระดับน้ำตาลและการเผาผลาญพลังงานในร่างกาย  มักพบในโรคอ้วน โรคเบาหวาน ไขมันในเลือดสูง จนทำให้ไขมันไปสะสมอยู่ที่ตับเกินกว่า 5-10% ของน้ำหนักตับ นอกจากนี้อาจจะเกิดจากผลข้างเคียงของการได้รับยาปฏิชีวนะบางประเภท ยาต้านไวรัสบางชนิด หรือกลุ่มยาสเตียรอยด์ เราจะมีวิธีการอย่างไรในการดูแลสุขภาพเพื่อไม่ให้เสี่ยงต่อการเป็น ไขมันพอกตับในอนาคต 

เมื่อรู้ถึงสาเหตุของการเกิดโรคก็ต้องไปแก้ไขปัญหาจากต้นเหตุ กล่าวคือ ผู้ที่มีน้ำหนักตัวเกินหรือโรคอ้วน ควรลดน้ำหนักโดยการควบคุมอาหาร ออกกำลังกายหรือปรึกษาแพทย์  เพื่อให้น้ำหนักอยู่ในภาวะปกติมากที่สุด (คำนวณแบบง่าย ผู้ชาย = น้ำหนักตัว (กิโลกรัม) – 100 = น้ำหนักปกติ, ผู้หญิง น้ำหนักตัว (กิโลกรัม) –  110 = น้ำหนักปกติ )  

พฤติกรรมการบริโภคอาหารในกลุ่มเสี่ยงได้แก่ ควรหลีกเลี่ยงอาหารที่มีน้ำตาลและคาร์โบไฮเดรต และอาหารที่มีไขมันมากเกินไป

ปริมาณของคาร์โบไฮเดรตที่ควรบริโภคไม่ควรเกินร้อยละ 65 ของพลังงานจากสารอาหารทั้งหมดในหนึ่งวัน  การคุมอาหารที่มีคาร์โบไฮเดรตสูงเราสามารถศึกษาจากค่าดัชนีน้ำตาล Glycemic index (GI) ในอาหารชนิดนั้นๆ การรับประทานอาหารที่มีค่าดัชนีน้ำตาลสูง สามารถทำให้อ้วนได้ง่าย เนื่องจากระดับน้ำตาลในกระแสเลือดขึ้นเร็วเกินไป ตับอ่อนหลั่งฮอร์โมนอินซูลินไม่เพียงพอ น้ำตาลในกระแสเลือดล้นเปลี่ยนไปสะสมเป็นไขมัน แล้วค่าดัชนีน้ำตาลคืออะไร

ดัชนีน้ำตาลคือ หน่วยวัดผลของการย่อยคาร์โบไฮเดรตเป็นน้ำตาลกลูโคส  กลูโคสจะถูกดูดซึมเข้าสู่ระบบไหลเวียนโลหิตอย่างรวดเร็ว มีผลต่อการขึ้นของระดับน้ำตาลในเลือดได้เร็วเพียง 2-3 ชั่วโมง หลังการบริโภคอาหารชนิดนั้นเข้าไป  

อาหารที่มีค่าดัชนีน้ำตาลสูงๆ เช่น ไอศกรีม ข้าวเหนียว ข้าวเจ้าขาวขัดสี ผลิตภัณฑ์ขนมเบเกอรี่ น้ำอัดลม  น้ำหวานและขนมหวานต่างๆ ผลไม้เชื่อม ตากแห้ง หัวเผือก ฟักทอง จะมีค่าดัชนีน้ำตาลอยู่ราว ๆ 70-80 % 

อาหารจำพวกข้าวกล้อง ผักกินใบ ผลหรือหัว เช่นหัวไชเท้า แครอท ดอกกะหล่ำ มะเขือ หัวหอมใหญ่ คะน้ากวางตุ้ง และผลไม้ ต่างๆ  จะมีค่าดัชนีน้ำตาลต่ำกว่า 60 %  เนื่องจากอาหารจำพวกนี้มีใยอาหารสูง การย่อยและการดูดซึมคาร์โบไฮเดรตให้กลายเป็นน้ำตาลกลูโคสในเลือดจึงเป็นไปอย่างช้า ๆและเราก็จะได้รับพลังงานส่วนเกินน้อยลงและทำให้เราอิ่มนาน  

นอกจากสารอาหารที่เราเรียกว่าคาร์โบไฮเดรตแล้วก็ยังมีสารอาหารโปรตีน และไขมัน ซึ่งมีอยู่ในอาหารจำพวกเนื้อสัตว์ต่าง ๆ นม ไข่ และผลิตภัณฑ์จาก น้ำมัน เนยสด เนยมาการีน ชีส ที่ให้พลังงานสูง ถ้าเรารับประทานอาหารจำพวนนี้มากเกินไปก็ทำให้เกิดภาวะน้ำหนักตัวเกินหรือ อ้วนได้ 

อาหารในกลุ่มไขมันก็ไม่ควรบริโภคเกินร้อยละ 35 ของพลังงานทั้งหมด ควรเลือกรับประทานเป็นอาหารไขมันที่มีกรดไขมันไม่อิ่มตัวได้แก่ น้ำมันรำข้าว น้ำมันถั่วเหลือง น้ำมันมะกอก น้ำมันข้าวโพด น้ำมันเมล็ดดอกทานตะวัน ส่วนกลุ่มที่มีกรดไขมันอิ่มตัว และโคเลสเตอรอลสูง ที่ควรหลีกเลี่ยงซึ่งไม่ดีต่อสุขภาพเลยก็ได้แก่ น้ำมันปาล์ม น้ำมันมะพร้าว น้ำมันและไขมันจากสัตว์ เครื่องในสัตว์ หนังสัตว์  

ส่วนสารอาหารโปรตีนควรมาจากแหล่งโปรตีนชนิดดีที่มีปริมาณไขมันต่ำ เช่น เนื้อปลา อกไก่ ไข่ขาว เนื้อหมู เนื้อวัว ไม่ติดหนังและมัน 

เท่านี้เราก็สามารถที่จะดูแลสุขภาพจากอาหารการกินดังคำที่ว่า  “You are what you eat” คุณกินอะไรเข้าไปก็เป็นอย่างนั้น  รวมทั้งควรหมั่นออกกำลังกายเป็นประจำ  คุณก็จะได้ปลอดภัยจากโรคไขมันพอกตับได้

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายแพทย์พงษ์ภพ อินทรประสงค์
สาขาวิชาโรคทางเดินอาหารและตับ
คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี

โรคตับคั่งไขมันหรือไขมันสะสมที่ตับ (Nonalcoholic fatty liver disease) เป็นโรคตับที่พบได้บ่อยที่สุด โดยพบมากกว่าไวรัสตับอักเสบบีหรือไวรัสตับอักเสบซี และภาวะตับอักเสบจากแอลกอฮอล์ โรคตับคั่งไขมันมักพบในคนที่น้ำหนักเกินหรือมีภาวะอ้วน เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง ความดันโลหิตสูง โดยผู้ป่วยที่มีการอักเสบของตับและเกิดพังผืด(Fibrosis) จะมีอัตราการเสียชีวิตมากกว่าผู้ป่วยที่ไม่มีหรือมีน้อยกว่า โดยสาเหตุอันดับต้น ๆ ของการเสียชีวิตของผู้ป่วยโรคตับคั่งไขมัน ได้แก่ โรคหัวใจและหลอดเลือด มะเร็งของอวัยวะอื่นนอกจากตับ และโรคที่มีความสัมพันธ์กับความผิดปกติของตับอื่นๆ ตามลำดับ(1)

การปลูกถ่ายตับเป็นวิธีการรักษาเพียงหนึ่งเดียวสำหรับผู้ป่วยโรคตับแข็งระยะสุดท้าย ภาวะตับวายเฉียบพลัน หรือมะเร็งตับที่ไม่สามารถรักษาด้วยการผ่าตัดหรือวิธีอื่นได้ ซึ่งผู้ป่วยที่ได้รับการปลูกถ่ายตับมีโอกาสรอดชีวิตในปีแรกถึงปีที่สามประมาณร้อยละ 80–90

ปัจจุบันในต่างประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา และประเทศในทวีปยุโรป พบว่า สัดส่วนของผู้ป่วยโรคตับคั่งไขมันที่รอเข้าการปลูกถ่ายตับหรือผู้ป่วยที่ได้รับการปลูกถ่ายตับไปแล้วมีจำนวนเพิ่มมากขึ้น ส่วนในประเทศไทยจากข้อมูลของสมาคมปลูกถ่ายอวัยวะแห่งประเทศไทยพบว่า โรคตับคั่งไขมันเป็นสาเหตุร้อยละ 7.9  ของผู้ป่วยที่ได้รับการปลูกถ่ายตับระหว่างปี พ.ศ. 2559-2562(2)  ซึ่งคาดการณ์ว่าในอนาคตจะมีอัตราของโรคตับคั่งไขมันที่เพิ่มสูงขึ้นอีกเนื่องจาก ยาต้านไวรัสตับอักเสบซีที่ได้ผลดีมาก จำนวนผู้ป่วยตับคั่งไขมันเพิ่มขึ้น การสืบค้นหาผู้ป่วยและการวินิจฉัยโรคคับคั่งไขมันที่ล่าช้า นอกจากนี้ยังขาดวิธีการรักษาโรคตับคั่งไขมันที่สามารถทำได้ง่ายและได้ผลดี

ผู้ป่วยกลุ่มที่ควรได้รับการพิจรณาปลูกถ่ายตับได้แก่ ผู้ป่วยตับคั่งไขมันที่เกิดภาวะตับแข็งระยะสุดท้าย เช่น มีภาวะท้องมาน (ascites)  เลือดออกจากหลอดเลือดโป่งพองในทางเดินอาหาร (variceal bleeding)  hepatic encephalopathy มะเร็งตับแบบปฐมภูมิ (hepatocellular carcinoma) ที่ไม่สามารถผ่าตัดได้และมีขนาดหรือจำนวนก้อนของมะเร็งไม่เกิน Milan Criteria และไม่มีข้อห้ามในการปลูกถ่ายตับตามที่เคยกล่าวไว้ในบทความก่อนหน้านี้แล้ว  

ผู้ป่วยตับแข็งระยะสุดท้ายจากตับคั่งไขมันส่วนมากมีอายุมากกว่าผู้ป่วยโรคตับระยะสุดท้ายจากสาเหตุอื่น ซึ่งอาจเกิดจากอัตราการเกิดของพังผืดในตับที่ช้ากว่าโรคตับชนิดอื่น

นอกจากนี้แล้วยังพบว่าในผู้ป่วยโรคนี้จะมีสัดส่วนผู้ป่วยที่มีโรคอ้วน (morbid obesity) ที่มากกว่า โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีดัชนีมวลกายมากกว่า 40 kg/m2  จากการศึกษาพบว่ามีภาวะแทรกซ้อนของการผ่าตัดปลูกถ่ายตับที่สูงขึ้นและอัตราการรอดชีวิตภายหลังการปลูกถ่ายตับที่ต่ำกว่าผู้ป่วยโรคตับคั่งไขมันที่มีดัชนีมวลกายอยู่ในเกณฑ์ปกติคน ทั้งนี้ในผู้ป่วยตับแข็งระยะสุดท้ายจากโรคตับคั่งไขมันจะมีการทำงานของไตที่ผิดปกติพบได้มากกว่าผู้ป่วยโรคตับระยะสุดท้ายจากสาเหตุอื่น เนื่องจากภาวะตับคั่งไขมันมักพบร่วมกับโรคเบาหวาน 

อัตราการรอดชีวิตระยะยาวภายหลังการปลูกถ่ายตับของผู้ป่วยตับแข็งระยะสุดท้ายจากโรคตับคั่งไขมันเทียบได้ใกล้เคียงกับการปลูกถ่ายตับจากสาเหตุอื่นๆ แต่พบภาวะแทรกซ้อน เช่น เสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดได้สูงกว่า เนื่องจากผู้ป่วยกลุ่มนี้มักจะมีอายุมากและมีโรคอื่นๆ ร่วมด้วย เช่น เบาหวานและโรคอ้วน ภายหลังได้การปลูกถ่ายตับไปแล้วโรคเมตาบอลิกซินโดรม (Metabolic syndrome) เหล่านี้จะยังคงอยู่ต่อไป ประกอบกับการต้องได้รับยากดภูมิคุ้มกัน เช่น   สเตียรอยด์ ยากลุ่ม Calcineurin inhibitor และน้ำหนักที่มักเพิ่มขึ้น ทั้งนี้พบการกลับมาของโรคตับคั่งไขมันภายหลังได้รับการปลูกถ่ายตับไปแล้ว 1-5 ปี ได้ประมาณร้อยละ 30-60 (3)

 

Reference

1. Kim D, Kim WR, Kim HJ, Therneau TM. Association between noninvasive fibrosis markers and mortality among adults with nonalcoholic fatty liver disease in the United States. Hepatology. 2013;57(4):1357-65.
2. สมาคมปลูกถ่ายอวัยวะแห่งประเทศไทย. รายงานข้อมูลการปลูกถ่ายอวัยวะประจำปี พ.ศ. 2562. 2562.
3. Pais R, Barritt ASt, Calmus Y, Scatton O, Runge T, Lebray P, et al. NAFLD and liver transplantation: Current burden and expected challenges. J Hepatol. 2016;65(6):1245-57.